Szatan

Miniatura z Codexu Gigas, Czechy, ok. 1200 rokBóg uformował Adama (Człowieka) z gliny, tchnął w niego swój oddech i glina ożyła. Po czym kazał aniołom oddać mu pokłon. Wszyscy posłuchali, oprócz Iblisa, który uważał, że z powodu swej ognistej natury stoi wyżej od Adama. Jego odmowa sprawiła, że Bóg przeklął go i strącił z nieba. Iblis ubłagał jednak Stwórcę o odroczenie ostatecznej kary, aby mógł kusić ludzi na ziemi i tym samym sprawdzać, kto z nich naprawdę wierny jest Bogu. Bóg spełnił jego prośbę, lecz zastrzegł, że nie może zmuszać ludzi prawych do grzechu, lecz jedynie ich kusić.

Tak mówi o upadku Iblisa Koran. Postać jego odgrywa jednak centralną rolę w różnych gnostycznych mitach, jakie zachowały się w literaturze religijnej, zwłaszcza tej tworzonej przez Ismailitów.

Mimo że Koran łączy Iblisa z aniołami, nigdy nie mówi o nim jako o aniele. Stąd liczni komentatorzy negują anielską naturę Iblisa i widzą w nim dżinna. Anioły wszak nie mają wolnej woli i są całkowicie posłuszne Bogu. Niektórzy mówią, że dżinny są potomstwem Iblisa tak, jak ludzie są potomstwem Adama.

Iblis odmówił złożenia pokłonu Adamowi i to zaważyło na całych późniejszych losach obu tych postaci, a walka, jaką od tamtej pory toczą ze sobą jest jedną z najważniejszych cech biografii Iblisa po jego upadku. Od chwili stworzenia człowiek nosi w sobie ziarna zła, a Iblis dokłada wszelkich starań, aby ziarna te rosły. Szatan jest z człowiekiem od chwili jego narodzin i, o czym piszą czasem dawni autorzy, stanowi jego integralną część, której usunięcie równałoby się samozagładzie.

Walka Iblisa z Człowiekiem toczy się na dwóch arenach: zewnętrznej i wewnętrznej. Wewnętrzną areną jest serce. Iblis to groźny i niezwykle przebiegły przeciwnik. Literatura mistyczna przedstawia go jednak również jako postać tragiczną. Iblis miał kochać Boga tak bardzo, że nie chciał kłaniać się i służyć nikomu innemu. Mimo tego i właśnie dlatego Bóg go jednak odtrącił.

Za pomoc dziękuję Anahicie Farsi.

Notka na podstawie: Peter J. Awn, Satan's Tragedy and Redemption: Iblis in Sufi Psychology, Leiden 1983.