Addi, Anna i szalona Harman

Gonbad-e KawusPustynia Turkmenów leży na północy Iranu, na zachód od Morza Kaspijskiego. Najbardziej znanym miejscem jest tam Gonbad-e Kawus, czyli Kopuła Kawusa. Jest to ceglana wieża, która ma ponad 50 metrów wysokości. Wygląda ona jak średniowieczny drapacz chmur i wyznacza miejsce, gdzie na początku XI wieku pochowano Kawusa, władcę perskiej dynastii Zijarydów - tyrana, poetę i wielkiego mecenasa, na którego dworze gościli Awicenna i Biruni.*

W XVIII wieku, w wiosce leżącej w cieniu Kopuły Kawusa urodził się Magtymguly Pyragi - twórca literatury turkmeńskiej. Turkmeni czczą go jak świętego, uważają za kogoś, kto znał przyszłość i wierzą, że wszystko, co napisał, wcześniej czy później się spełni.

Pyragi był poetą, obok wierszy mistycznych i religijnych pisał utwory patriotyczne i takie, w których porusza problematykę społeczną. Zbiór jego poezji otwiera zaś pieśń, w której mówi, że poeta stal się we śnie, za sprawą Omara Chajjama,* który obdarzył go natchnieniem...

***

Ale Pustynia Turkmenów to nie tylko Qombad-e Qabus i Magtymquly, który urodził się w jej cieniu, lecz także niewielkie wzgórze, leżące kilkadziesiąt kilometrów dalej.

Nazarli MahdżubiSiedzielismy z Rahmatem na wzgórzu. Porastała je trawa, a wśród zapomnianych grobów pasły się wielbłądy.

Rahmat grał na dotarze. Dotar to instrument Turkmenów, bez którego nie można wyobrazić sobie ich muzyki. Jest to prosty instrument. Jego pudło rezonansowe jest niewielkie, w kształcie migdału, zrobione z morwy i mówią, że dobrze, aby drewno najpierw poleży trochę w ziemi, aby wydawało ładniejszy dźwięk. Jego gryf jest cienki i długi, a na nim sa tylko dwie struny - stąd jego nazwa (dotar - "dwie struny"). Mówią, że jedna z nich jest męska, a druga żeńska, tak jakby tylko z połączenia tego, co męskie z tym, co żeńskie, mogła powstać właściwa melodia.

Dla Turkmenów dotar nie jest zwykłym instrumentem. Dla tego, kto na nim gra jest przewodnikiem na jego muzycznej drodze, a do niedawna jego muzyka leczyła chorych. Jest to instrument bardzo stary, wymyślony bardzo dawno temu. Legenda mówi, że pomógł stworzyć go sam Szatan. Gdyby nie jego pomoc, dotar nie wydawałby dźwięku...

Awicenna - Abu Ali Sina był Persem i urodził się we wsi niedaleko Buchary. Uchodzi za najwybitniejszego muzułmańskiego uczonego. Zajmował się m.in. filozofią, matematyką, astronomią, był ojcem nowoczesnej medycyny. Jego grób - wzorowany na ceglanej wieży Qabusa - znajduje się w Hamedanie - mieście leżącym w zachodnim Iranie.

Biruni - Abu Rejhan Biruni - Pers, który urodził się w Azji Środkowej. Żył w X i XI wieku, był jednym z ówczesnych "ludzi renesansu".

Omar Chajjam - matematyk, astronom, poeta. Żył na przełomie XI i XII wieku w Niszapurze - pn.-wsch. Iranie.

Opowiedziana w audycji historia o szalonej Harman, na podstawie: Sławomira Żerańska-Kominek, Arnold Lebeuf, Opowieść o szalonej Harman i Aszyku zakochanym w księżycu, przekład wierszy z tureckiego Małgorzata Łabęcka-Koecherowa, Kraków 1998.