Niszapur

Niszapur był jednym z czterech, oprócz Balchu, Heratu i Merwu, najważniejszych miast Chorasanu - historyczno-geograficznej krainy, obejmującej dzisiejszy pn.-wsch. Iran oraz dużą część Azji Środkowej i Afganistanu. Założył go w III wieku n.e. sasanidzki władca Szapur I. Krzyżowały się tam szlaki handlowe, wydobywano świetnej jakości turkusy, a na pobliskim wzgórzu, w jednej z pięciu najważniejszych zoroastryjskich świątyń Imperium, palił się wieczny ogień. Od piątego wieku swoją siedzibę miało tam biskupstwo kościoła nestoriańskiego, dlatego Niszapur stał się ważny również dla mieszkających w Iranie chrześcijan.

Ceramiczne naczynie, Niszapur, VIII/IXPodbój arabski nie zaszkodził miastu. Za kolejnych muzułmańskich dynastii panujących na wschodzie Iranu przeżywało ono swój długi złoty wiek, który zaczął się w IX stuleciu, gdy Tahirydzi przenieśli tu z Merwu swoją stolicę.

Było to miasto bogate, w którym rozwijało się rzemiosło, zwłaszcza tkactwo i garncarstwo, a rozbudowany system irygacyjny za pomocą sieci podziemnych kanałów (qanatów) dostarczał wodę do ogrodów, w których rosły wszelkiego rodzaju owoce. Kiedy na początku XIV wieku ogrody te zobaczył Ibn Battuta, nazwał Niszapur "Małym Damaszkiem". Kwitły tam jednak nie tylko ogrody, ale i nauka. Gdy połowie X wieku Bagdad wpadł w szyickie ręce, Niszapur stał się centrum sunnickiego islamu i pozostał nim przynajmniej do połowy XI wieku. Wtedy właśnie powstała tam ważna szkoła egzegezy Koranu, a Nizam al-Mulk - wielki wezyr Seldżuków - założył jedną z swoich nizamijji - szkół, będących ówczesnymi uniwersytetami.

W Niszapurze kształcili tacy ludzie jak Hamed Ghazali - jeden z najbardziej wpływowych muzułmańskich myślicieli, czy Abulfazl Bajhaqi - jeden z najlepszych średniowiecznych irańskich historyków. Nauczali tam tacy mistycy, jak Abu Sa'id Abu al-Chejr - jedna z największych postaci w dziejach wczesnego sufizmu, Hakim at-Termezi - twórca bardzo ważnej dla sufizmu teorii świętości, czy Ibrahim Adham - jeden z największych sufich wczesnego okresu, który po tym, jak porzucił tron w Balchu, przywędrował tutaj i zamieszkał w leżącej za miastem jaskini. Nie oni jednak, lecz Omar Chajjam i Faridoddin Attar są ikonami Niszapuru.

Obaj przyszli na świat w tym mieście i obaj zostali tam pochowani. Chajjam - wielki matematyk, astronom i filozof, autor słynnych, pisanych "przy okazji" czterowierszy - dorastał w Niszapurze, zanim wywędrował w świat. Attar zaś - jeden z najbardziej wpływowych mistycznych pisarzy perskich - napisał tam wszystkie swoje dzieła. Pewna legenda mówi, że gdy Mongołowie zdobyli Niszapur w 1221 roku, schwytali Attara, założyli mu na szyję sznur i ciągali po ulicach. Wiedzieli, że cieszy się on w mieście szacunkiem i że będą mogli wziąć za niego duży okup. Ale ilekroć ktoś przychodził i oferował za jego życie pieniądze, Attar mówił, że jest wart więcej. W końcu zjawił się mężczyzna, który ciągnął za sobą osła jako zapłatę za więźnia. Wtedy ten rzekł: "Wymieńcie mnie, gdyż jestem wart dokładnie tyle, co ten osioł". Słowa te rozgniewały Mongołów i ścieli mu głowę. Legenda dodaje, że Attar napisał wtedy, już bez głowy, ostatni swój mistyczny poemat, któremu nadał tytuł: Bisarname, czyli dosłownie "Księga bez głowy", co można tłumaczyć również jako "Księga szaleństwa".

Po najeździe Mongołów Niszapur już nigdy nie wrócił do dawnej świetności.

Derwisz z psemChorasan był rejonem niezwykle ważnym dla rozwoju sufizmu. To tam zrodziły się praktyki, które później stały się istotne dla tego ruchu, jak np. spotykanie się i odprawianie obrzędów w specjalnych pomieszczeniach zwanych chanegahami, połączenie zekru z tańcem, muzyką i śpiewem (sama'), czy nadawanie uczniowi szaty derwisza (cherqe) przez jego przewodnika, jako znaku wtajemniczenia. Tu także napisano pierwszy traktat o sufiźmie, którego autorem był Abdul Karim Quszajri (X/XI wiek) - Pers pochodzący z Niszapuru.

Sufizm w tym mieście rozpowszechnił się pod koniec X wieku. Wcześniej panowały tam inne formy mistycyzmu: karramijja i malamatijja. Karramijja była wcześniejsza, miała bardzo duże wpływy wśród niższych warstw społeczeństwa i cechował ją silny ekstrawertyzm. W reakcji na nią zrodziła się introwertyczna malamatijja, będąca jednym z najniezwyklejszych fenomenów okresu, w którym kształtował się muzułmański mistycyzm. Zwana "niszapurską ścieżką obwiniania się" malamatijja twierdziła, że nafs - czyli ego, najniższą duszę człowieka, która wzbudza w nas wszelkie złe instynkty - można zniszczyć tylko w jeden sposób: przez ciągłe wystawianie się na pogardę innych przy jednoczesnym gardzeniu sobą. Aby to osiągnąć malamaci robili to, co jest naganne - tak ze społecznego, etycznego, jak i religijnego punktu widzenia - i lekceważyli to, co jest godne pochwały.

Ta radykalna postać malamatijji rozwinęła się w nieco późniejszym okresie. Z początku, jak się zdaje, walka z nafs i towarzysząca jej samokrytyka były dla niej częścią cieszącego się wielkim uznaniem społecznego kodeksu - kodeksu, który opierał się na tzw. duchowej rycerskości (dżawanmardi, futuwwa) i altruizmie.

albert kwiatkowski

m.in. na podstawie: S. Sviri, The early Mystical Schools of Bagdad and Nishapur, w: Jerusalem Studies in Arabic and Islam, The Hebrew University of Jerusalem 2005; M. Malamut, Sufi Organizations and Authority in Medieval Nishapur, w: Middle East Studies 26, Cambridge University Press 1994; S. Sviri, Hakim Tirmidhi and the Malamati Movement in Early Sufism, w: L. Lewisohn (ed.), The Haritage of Sufism, Vol. I, Oxford 1999; legendę o Attarze opowiedział mi dr Mohammad Amin Rokni.