Abu Sa'id Abu al-Chejr

Derwisz, fot. Antoin Sewruguin, początek XX wieku, IranAbu Sa'id Abu al-Chejr urodził się w drugiej połowie X wieku w Chorasanie (pn.-wsch. Iran). Tam też żył i nauczał. Był jednym z największych i najbardziej wpływowych sufich tego okresu. Z początku studiował Koran, prawo i teologię, lecz w wieku około trzydziestu lat zwrócił się ku mistycyzmowi. Wtedy też rozpoczął się w jego życiu piętnastoletni okres surowego ascetyzmu, kiedy to przebywał bądź w odosobnieniu w swoim domu, bądź nauczał w chanegahu swego mistrza w Seraksie, bądź wędrował samotnie wśród gór i pustyń.

Ceniło go wielu. Postanowił nie iść na pielgrzymkę do Mekki po tym, jak słynny szejch Abu al-Hasan Charaqani powiedział mu, że sam będzie Ka'bą, wokół której będą krążyć wierni. Po spotkaniu z nim Abu Ali Sina (Awicenna) rzekł: "To, co ja wiem, on widzi". Jeśli wierzyć biografom, sam Nizam al-Mulk, niezwykle wpływowy i potężny wezyr Seldżuków, był jego uczniem, a na jego radach zależało seldżuckiemu władcy Tugrilowi. Sam Abu Sa'id mówił zaś o sobie, że pod swą szatą nie ma niczego prócz Boga.

Był kluczową postacią w rozwoju sufizmu, dzięki której sufizm rozwinął się w zorganizowane wokół szejcha bractwo. Uczynił z chanegahu, który był głównie miejscem spontanicznych spotkań i schroniskiem dla podróżnych, ośrodek regularnych zebrań sufich, którzy spotykali się tam, by pod kierunkiem swego mistrza szukać oświecenia. Do odprawianego tam zekru, który do tej pory polegał na rytmicznych inwokacjach i powtarzaniu imion Boga, wprowadził ekstatyczny taniec połączony z muzyką i śpiewaniem poezji (sama').

Niektórzy uważają, że Abu Sa'id był pierwszym spośród perskich sufich, którzy wyrażali swoje myśli i nauki za pomocą poezji, a konkretnie rubajatów, które są rdzennie perską formą wiersza, i że w układaniu ich był poprzednikiem Omara Chajjama. Obecnie jednak sądzi się, że nie jest autorem większości przypisywanych mu wierszy, a w swoich naukach wykorzystywał rubajaty, które dotąd funkcjonowały jako ludowe piosenki. Jedną z nich usłyszał od młodej niewolnicy, która grając na cytrze na skrzyżowaniu dwóch dróg na bazarze niewolników w Niszapurze śpiewała:

emruz dar in szahr czu man jari ni
awarde be bazara charidari ni
an kas ke charidar be durajam ni
an kas ke be durajam charidari ni

Drugiej jak ja kochanki w mieście tym dzisiaj nie ma.
Przywieźli mnie na bazar, lecz kupca na mnie nie ma.
Tego, kto kupić mnie pragnie, na mojej drodze nie ma.
Ci zaś, którzy na mej drodze, wśród tych kupca nie ma.

Asrar at-tauhid fi maqamat szejch Abu Sa'id (Tajemnice zjednoczenia z Bogiem na postojach szejcha Abu Sa'ida) zostały skomponowane w drugiej połowie XII wieku przez prapraprawnuka Abu Sa'ida. To jedna z pierwszych monografii sufich, która w barwny sposób mówi nie tylko o poglądach, życiu i nauczaniu Abu Sa'ida, lecz także, w szerszym kontekście, przedstawia życie ascetów tamtego okresu.

Notka na podstawie: Terry, Graham, Abu Sa'id ibn Abi'l Khayr and the School of Khurasan, w: The Haritage of Sufism, vol. I, ed. by Leonard Lewisohn, Oxford 1999, s. 83-135; E. G. Browne, Literary History of Persia, vol. II, New Delhi 1997, s. 261-264.